Od kilku miesięcy w mediach i w środowisku prawniczym głośno jest o projekcie nowelizacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (oznaczonym w wykazie prac legislacyjnych jako UD349). Projekt ma wprowadzić do przepisów pojęcie „pieczy współdzielonej”. To jedna z największych zmian w prawie rodzinnym od lat. Dotychczas sądy orzekały opiekę naprzemienną wyłącznie na podstawie praktyki i orzecznictwa, bez jednoznacznej podstawy ustawowej. Poniżej wyjaśniam, co dokładnie zakłada projekt, czym piecza współdzielona różni się od dotychczasowej opieki naprzemiennej i na co już teraz warto zwrócić uwagę, planując sprawę o opiekę nad dzieckiem.
Czym jest piecza współdzielona i czym różni się od opieki naprzemiennej
Opieka naprzemienna funkcjonuje w polskich sądach od lat, mimo że nie została nigdzie wprost zdefiniowana w przepisach. Sądy orzekały ją na podstawie ogólnych zasad dotyczących władzy rodzicielskiej i dobra dziecka. To prowadziło do rozbieżności – w podobnych sprawach zapadały różne rozstrzygnięcia, a rodzicom trudno było przewidzieć, jak sąd oceni ich sytuację.
Piecza współdzielona ma być odpowiedzią na ten problem. To ten sam, dobrze znany model – dziecko mieszka naprzemiennie u obojga rodziców, którzy zachowują pełną władzę rodzicielską i wspólnie decydują o jego wychowaniu. Tym razem jednak projekt osadza go wprost w ustawie, z jasno określonymi przesłankami i kryteriami oceny.
Co dokładnie zakłada projekt nowelizacji
Nowa definicja w art. 58 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego
Projekt przewiduje dodanie do art. 58 k.r.o. nowego paragrafu, zgodnie z którym piecza współdzielona polega na tym, że obojgu rodzicom pozostawia się pełną władzę rodzicielską. Natomiast bieżącą pieczę nad dzieckiem rodzice wykonują naprzemiennie, w powtarzających się okresach – niekoniecznie równych co do długości. To istotne doprecyzowanie: ustawodawca nie chce, aby o pieczy współdzielonej decydował matematyczny podział czasu, lecz rzeczywiste, wspólne uczestnictwo obojga rodziców w życiu dziecka.
Kryteria, którymi będzie kierował się sąd
Projekt wprowadza katalog okoliczności, które sąd będzie musiał ocenić, zanim zdecyduje o pieczy współdzielonej. Należą do nich w szczególności:
- zdanie samego dziecka, odpowiednio do jego wieku i dojrzałości
- wiek i stan zdrowia dziecka
- zdolność rodziców do komunikacji i współpracy w sprawach dziecka oraz ich sytuacja osobista
- odległość pomiędzy miejscami zamieszkania rodziców
- dotychczasowy podział obowiązków rodzicielskich sprzed rozstania
Największe znaczenie praktyczne będzie miała zapewne zdolność rodziców do współdziałania. W praktyce sądów przy opiece naprzemiennej silny, utrwalony konflikt między rodzicami często przemawia przeciwko takiemu rozwiązaniu. Jak ostatecznie ureguluje to ustawa, zależy jednak od dalszych prac legislacyjnych – kolejne projekty różnią się w tym zakresie.
Czy piecza współdzielona stanie się obowiązkowa
Nie. Wbrew niektórym nieścisłym doniesieniom, projekt nie przewiduje, że piecza współdzielona będzie rozwiązaniem domyślnym ani że sąd będzie musiał ją orzekać w każdej sprawie rozwodowej. Nadal decydować będzie dobro konkretnego dziecka, oceniane indywidualnie. Sąd będzie mógł – tak jak obecnie – powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, a władzę drugiego ograniczyć do określonych praw i obowiązków. Warunkiem jest zgodność takiego rozwiązania z interesem dziecka.
Jak zmienią się alimenty przy pieczy współdzielonej
To pytanie, które pojawia się w każdej rozmowie o tym temacie. Projekt nie przewiduje automatycznego zniesienia obowiązku alimentacyjnego przy orzeczeniu pieczy współdzielonej. Wysokość alimentów nadal będzie zależała od usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz możliwości zarobkowych i majątkowych obojga rodziców.
Piecza współdzielona może jednak wpływać na wysokość świadczenia. Jeśli oboje rodzice w zbliżonym zakresie sprawują opiekę i ponoszą koszty utrzymania dziecka, sąd może odpowiednio obniżyć alimenty. Niekiedy mogą one zostać ograniczone wyłącznie do wyrównania różnic w dochodach. Przy istotnej dysproporcji zarobków sąd będzie mógł zasądzić alimenty od lepiej sytuowanego rodzica, nawet przy równym podziale czasu opieki.
Zabezpieczenie opieki na czas trwania procesu – praktyczna nowość
Jedną z ważniejszych zmian dla osób, które już teraz są w trakcie sprawy rozwodowej lub opiekuńczej, jest propozycja dotycząca zabezpieczenia wykonywania pieczy na czas trwania postępowania. Zgodnie z projektem, udzielając zabezpieczenia, sąd miałby co do zasady orzekać pieczę współdzieloną do czasu prawomocnego zakończenia sprawy. Wyjątkiem byłaby sytuacja, w której sprzeciwia się temu dobro dziecka albo jedno z rodziców nie wyraża na to zgody.
To potencjalnie istotna zmiana dotychczasowej praktyki, w której zabezpieczenie najczęściej polegało na ustaleniu miejsca pobytu dziecka przy jednym rodzicu i uregulowaniu kontaktów drugiego. Dla rodziców planujących rozwód lub separację oznacza to, że warto już na wczesnym etapie przygotować się do rozmowy o wspólnej opiece – również na czas trwania samego postępowania.
Kiedy nowe przepisy mogą wejść w życie
Projekt znajduje się obecnie na etapie opiniowania i konsultacji. Przewiduje sześciomiesięczne vacatio legis od dnia ogłoszenia ustawy. Przy obecnym tempie prac legislacyjnych oznacza to, że realistycznie nowe przepisy zaczną obowiązywać nie wcześniej niż na początku 2027 roku. Warto jednak śledzić dalsze prace, ponieważ kierunek zmian jest już dość wyraźny. Co więcej, sądy mogą częściowo uwzględniać go w swoich rozstrzygnięciach jeszcze przed formalnym wejściem ustawy w życie.
Co warto zrobić już teraz
Niezależnie od tego, kiedy nowelizacja wejdzie w życie, kilka zasad pozostaje niezmiennych. Sąd zawsze będzie oceniał, czy dany model opieki – naprzemienny czy z jednym rodzicem wiodącym – rzeczywiście służy konkretnemu dziecku. Rodzicom, którzy planują rozwód lub już są w trakcie sprawy o władzę rodzicielską, warto już teraz:
- zadbać o realną, udokumentowaną komunikację z drugim rodzicem w sprawach dziecka
- przygotować się organizacyjnie – w kwestii miejsca zamieszkania, szkoły i logistyki
- rozważyć wypracowanie planu wychowawczego (porozumienia rodzicielskiego), najlepiej z pomocą adwokata lub mediatora
Jeśli dopiero planujesz rozwód, przeczytaj też: Rozwód w Łodzi – jak przebiega sprawa i jak przejść przez nią spokojnie i dyskretnie.
Najczęstsze pytania
Czy piecza współdzielona zastąpi dotychczasową opiekę naprzemienną?
W praktyce tak – piecza współdzielona ma być ustawowym uregulowaniem modelu, który dziś funkcjonuje jako opieka naprzemienna. Model ten wypracowało orzecznictwo sądów.
Czy sąd będzie musiał orzekać pieczę współdzieloną w każdej sprawie rozwodowej?
Nie. Projekt nie wprowadza pieczy współdzielonej jako rozwiązania domyślnego ani obowiązkowego. Decydujące znaczenie zawsze będzie miało dobro konkretnego dziecka.
Czy przy pieczy współdzielonej alimenty zostaną zniesione?
Nie. Obowiązek alimentacyjny nie zostanie automatycznie zniesiony, choć piecza współdzielona może wpłynąć na wysokość świadczenia, zwłaszcza gdy dochody rodziców są zbliżone.
Czy konflikt między rodzicami wyklucza pieczę współdzieloną?
Brak zdolności rodziców do współpracy będzie zapewne jedną z okoliczności branych pod uwagę. To, czy sam konflikt wyklucza pieczę współdzieloną, zależy od ostatecznego brzmienia przepisów – projekty różnią się w tym zakresie.
Kiedy nowe przepisy zaczną obowiązywać?
Projekt jest na etapie opiniowania. Zakładane sześciomiesięczne vacatio legis oznacza, że realnie nowe przepisy mogą wejść w życie nie wcześniej niż na początku 2027 roku.
Pomoc adwokata w sprawach o opiekę nad dzieckiem
Sprawy dotyczące władzy rodzicielskiej, opieki naprzemiennej i alimentów wymagają indywidualnej analizy sytuacji rodzinnej. Trzeba ją prowadzić zarówno w świetle obecnych przepisów, jak i planowanych zmian. Sprawy o opiekę nad dzieckiem i podział władzy rodzicielskiej to jeden z obszarów mojej praktyki – więcej o zakresie usług Kancelarii piszę na stronie poświęconej sprawom rodzinnym. Jeżeli przygotowują się Państwo do rozwodu lub sprawy o ustalenie opieki nad dzieckiem, zapraszam do kontaktu pod numerem telefonu 698 654 748 lub przez formularz kontaktowy. Pozostałe poradniki znajdą Państwo na blogu kancelarii.
Powyższy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej w rozumieniu przepisów prawa. Opisany projekt nowelizacji może ulec zmianom w toku dalszych prac legislacyjnych. Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy okoliczności faktycznych.